• WERKEN AAN DE KWALITEIT
  • VAN DE JEUGDSECTOR
Kindermishandeling

Risicofactoren en beschermende factoren

Risicofactoren

Kindermishandeling is het gevolg van een combinatie van uiteenlopende risicofactoren:

Problemen en persoonlijkheid van de ouder

Ouders die hun kind mishandelen of verwaarlozen hebben relatief vaak psychische of psychiatrische problemen. Daarnaast lopen ouders die zelf als kind mishandeld zijn of in hun jeugd andere negatieve ervaringen in het gezin hebben meegemaakt, een groter risico om hun eigen kind te mishandelen. Verder zijn gebrekkige opvoedingsvaardigheden en stress in de opvoeding grote risicofactoren voor kindermishandeling. Het kan zijn dat ouders te hoge of juist helemaal geen verwachtingen van hun kind hebben, negatief naar hun kind kijken of er niet in slagen sensitief of empathisch op hun kind te reageren. Ouders willen het vaak wel anders doen, maar weten niet hoe en het lukt hen om verschillende redenen niet om de situatie te veranderen.

Extra kwetsbaar

Sommige kinderen zijn moeilijker op te voeden dan andere kinderen. Het opvoeden van kinderen die extra zorg, aandacht en geduld van ouders vragen geeft de ouders waarschijnlijk meer stress en gevoelens van incompetentie. Dit geldt bijvoorbeeld voor kinderen die te vroeg geboren zijn of kinderen met een lichamelijke of verstandelijke handicap. Ook kinderen die problematisch gedrag vertonen, doen een groot beroep op de opvoedingskwaliteiten en inspanningen van ouders en zijn voor ouders een bron van stress. Op jonge leeftijd zijn kinderen bovendien fysiek en emotioneel erg afhankelijk van hun opvoeders, en daarmee extra kwetsbaar voor mishandeling en verwaarlozing.

Leefomstandigheden

Leden van gezinnen waarin kindermishandeling voorkomt, reageren vaak op een negatieve manier op elkaar. Bij lichamelijke kindermishandeling overheerst geweld in de onderlinge contacten. Daarnaast wonen gezinnen waarin mishandeling plaatsvindt relatief vaak in buurten met zwakke sociale verbanden, criminaliteit, drugsproblematiek, armoede en achterstand. De bredere sociaal-culturele context waarin ouders opvoeden kan ook van invloed zijn: als geweld in een samenleving meer getolereerd wordt, komt lichamelijke mishandeling vaker voor dan wanneer dat niet zo is.

Het lijkt erop dat ook alleenstaand ouderschap en gezinsgrootte risicofactoren zijn voor kindermishandeling. Hoe dat verband precies ligt is niet duidelijk. Het is aannemelijk dat alleenstaand ouderschap of het hebben van een groot gezin voor een ouder een bron van stress is en daarmee zijn functioneren als opvoeder beïnvloedt.

Specifiek voor seksueel misbruik

Bij seksueel misbruik spelen deels andere risicofactoren een rol dan bij andere vormen van kindermishandeling.

  • Het gezin: Seksueel misbruik in het gezin kan een uiting zijn van verstoorde gezinsverhoudingen. Vaak spelen daarin communicatieproblemen, sociale isolatie en een tekort aan emotionele betrokkenheid en flexibiliteit een rol. Ook kan er sprake zijn van geweld tussen de partners.
  • Het kind: Jonge kinderen en kinderen met een lichamelijke of verstandelijke beperking, chronische ziekte of ontwikkelingsachterstand zijn extra kwetsbaar voor seksueel misbruik. Meisjes lopen een groter risico dan jongens, zeker wanneer zij bij een stiefvader wonen. Zowel voor jongens als voor meisjes geldt dat zij meer risico op seksueel misbruik lopen wanneer zij opgroeien bij één biologische ouder.
  • Niet plegende ouder: Seksueel misbruik komt vaker voor in gezinnen waarin de moeder, letterlijk of emotioneel, afwezig is. Dat is bijvoorbeeld het geval als de moeder buitenshuis werkt, verslaafd of ziek is.
  • De pleger: Het is niet zomaar te zeggen waarom iemand tot seksueel misbruik van een kind in staat is. Bekend is dat plegers vaak een jeugd hebben gehad met nare ervaringen, zoals emotionele verwaarlozing of misbruik. Ook is duidelijk dat plegers zich niet of nauwelijks in het kind kunnen inleven en geen besef hebben van wat het kind doormaakt.

Beschermende factoren

Beschermende factoren kunnen bescherming bieden tegen de risicovolle situaties die mogelijk leiden tot kindermishandeling en de negatieve invloeden van kindermishandeling op het kind. Beschermende factoren bij de opvoeder kunnen kindermishandeling voorkomen. Beschermende factoren bij het kind en de omgeving kunnen bescherming bieden tegen de gevolgen van kindermishandeling.

Bij de opvoeder

Ondanks de aanwezigheid van veel risicofactoren blijken ouders hun kind soms niet te mishandelen of te verwaarlozen. Een aantal beschermende factoren zorgen ervoor dat er toch geen kindermishandeling plaatsvindt. Beschermende factoren bij de opvoeder vormen als het ware een buffer, ze geven ouders veerkracht ondanks negatieve omstandigheden. Beschermende factoren bij de opvoeder die kindermishandeling kunnen voorkomen:

  • kennis over opvoeding en ontwikkeling
  • het hebben van een harmonieuze relatie met de partner
  • zich bewust zijn van de eigen jeugdervaringen en de invloed daarvan op het eigen handelen
  • praktische en emotionele steun vanuit het sociale netwerk
  • warmte en affectie van de ouder
  • veilige hechting
  • bereidheid om hulp te accepteren

Bij het kind

Niet alle kinderen ondervinden (ernstige) nadelige gevolgen door kindermishandeling. Dit heeft te maken met beschermende factoren bij het kind en de omgeving. Deze beschermende factoren bieden bescherming tegen het ontstaan van (ernstige) gevolgen bij het kind door kindermishandeling. Beschermende factoren bij het kind die kunnen beschermen tegen de gevolgen van kindermishandeling:

  • zelfwaardering en zelfvertrouwen
  • bovengemiddelde intelligentie
  • goede interpersoonlijke vaardigheden (sociale competentie)
  • ego-veerkracht
  • makkelijk temperament
  • het besef dat je zelf ook kunt bijdragen aan het voorkómen en oplossen van problemen (interne locus of control)
  • het vertrouwen in de eigen capaciteiten om zelf te kunnen bijdragen aan het voorkomen en oplossen van problemen (self-efficacy).

In de omgeving

Beschermende factoren in de omgeving die kunnen beschermen tegen de gevolgen van kindermishandeling:

  • positieve relaties met leeftijdsgenoten
  • positieve onderlinge relaties in het gezin
  • praktisch en emotioneel ondersteunend sociaal netwerk voor ouders en jeugdige
  • binding met de gemeenschap, kerk en school.

Specifiek voor seksueel misbruik

Over beschermende factoren bij seksueel misbruik is nog weinig bekend, maar een paar factoren lijken een gunstig effect te hebben op de gevolgen van seksueel misbruik:

  • gevoel van eigenwaarde en sociale vaardigheden
  • steun van de niet-misbruikende ouder, meestal de moeder, of andere belangrijke volwassenen. Een kind dat zich gesteund voelt, laat minder symptomen zien en herstelt sneller dan een kind dat die steun niet ervaart;
  • een gezinsklimaat met een sterke onderlinge betrokkenheid, een positief probleemoplossend vermogen, flexibiliteit en een duidelijke gezinsorganisatie dragen bij aan een betere verwerking van het misbruik.

Meer informatie

Risicofactoren en beschermende factoren bij kindermishandeling

Bekijk voor culturele aspecten het dossier Kindermishandeling van Pharos.

Vragen?

Josine Holdorp is contactpersoon.

NJi gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.